Ábendingar til forsætisráðuneytis og dómsmálaráðuneytis:

1. Verka- og ábyrgðarskipting þarf að vera skýr
Komi til frekari framkvæmda til verndar innviðum á Reykjanesskaga þarf að skilgreina með skýrum hætti verkaskiptingu og ábyrgð stofnana ríkisins og annarra aðila sem hlut eiga að máli. Við verklegar framkvæmdir á borð við uppbyggingu varnargarða þarf að liggja skýrt fyrir hverjum ber að leiða saman ólíka aðila og samræma aðgerðir.

2. Ríkisaðila þarf með reynslu og burði til stórframkvæmda
Tryggja þarf að sá sem í umboði ríkisins fer með framkvæmdir og ábyrgð aðgerða vegna verndar innviða hafi hvort tveggja burði til að leiða slík verkefni og reynslu af verklegum framkvæmdum. Þannig verði betur gætt að hagsmunum ríkissjóðs.

3. Skilgreina þarf mikilvæga innviði
Brýnt er að innviðir, sem framkvæmdum á borð við varnargarða er ætlað að vernda, verði skilgreindir nánar svo að auka megi gagnsæi og fyrirsjáanleika. Umtalsverður kostnaður hefur fallið á ríkissjóð vegna slíkra framkvæmda án þess að það liggi ljóst fyrir hvaða þýðingu hugtakið „mikilvægir innviðir“ hefur í samhengi almannavarna og þar með hvaða innviði skuli á annað borð vernda.

Ábendingar til fjármála- og efnahagsráðuneytis:

1. Fjármögnun framkvæmda þarf að vera tryggð
Komi til sambærilegra verkefna og uppbyggingar varnargarða þarf fjármála- og efnahagsráðuneyti að tryggja fjármögnun framkvæmda þegar heimild til aðgerða liggur fyrir. Fjármögnun varna gegn náttúruvá þarf að leysa með heildstæðri nálgun og skýrum fjárlagaviðföngum svo að slík verkefni standi ekki ítrekað frammi fyrir skorti á fjárheimildum þegar vá er yfirvofandi.

2. Tryggja þarf fullnægjandi heimtur forvarnagjalds
Fjármála- og efnahagsráðuneyti þarf að sannreyna að forvarnagjald sé greitt af öllum brunatryggðum fasteignum hér á landi. Tryggja þarf að gjaldið skili sér með fullnægjandi hætti í ríkissjóð og að fyrir hendi sé virkt eftirlit með innheimtunni.
 

Með lögum um vernd mikilvægra innviða á Reykjanesskaga, sem Alþingi samþykkti árið 2023, var dómsmálaráðherra veitt heimild til að ákveða framkvæmdir í þágu almannavarna á svæðinu, að fenginni tillögu ríkislögreglustjóra. Í skýrslunni kemur fram að á árunum 2023–2025 sendi ríkislögreglustjóri samtals 11 tillögur til dómsmálaráherra um uppbyggingu varnargarða við Svartsengi og Grindavík, sem ráðherrann samþykkti allar. Áætlaður heildarkostnaður vegna þessara aðgerða var um 12 milljarðar króna.

Samkvæmt lögunum fór ríkislögreglustjóri með framkvæmd aðgerða, þ.e. stýrði og bar ábyrgð á þeim. Að mati Ríkisendurskoðunar hafði ríkislögreglustjóri þó hvorki nauðsynlega þekkingu né burði til að annast þetta verkefni.

Fram kemur í skýrslunni að ýmsir aðilar, bæði ríkisstofnanir og einkaaðilar, hafi komið að undirbúningi og skipulagningu aðgerðanna. Meðal annars hafi sérfræðingateymi innan svokallaðs innviðahóps gegnt lykilhlutverki við undirbúning tillagna til ráðherra. Þessi hópur samanstóð af fulltrúum frá verkfræðistofunum Verkís og Eflu, Háskóla Íslands og Veðurstofu Íslands. Hópurinn var ekki skipaður með formlegum hætti og embætti ríkislögreglustjóra skilgreindi hvorki formlegt hlutverk hans né hlutverk einstakra aðila innan hans. 

Ríkislögreglustjóri samdi við Vegagerðina um að stofnunin tæki að sér hlutverk verkkaupa vegna uppbyggingar varnargarðanna fyrir hönd ríkisins og hefði umsjón með framkvæmdum í samvinnu við embættið. Þrátt fyrir þetta hafði Vegagerðin einungis umsjón með afmörkuðum þáttum aðgerðanna. 

Ríkisendurskoðun telur að ríkislögreglustjóri hefði þurft að skilgreina með skýrari hætti en gert var verkaskiptingu og ábyrgð þeirra aðila sem komu að aðgerðunum. Að mati Ríkisendurskoðunar var þó skynsamlegt af ríkislögreglustjóra að semja við Vegagerðina um að taka að sér hlutverk verkkaupa, enda býr hún yfir sérþekkingu á verklegum framkvæmdum. Enga slíka sérþekkingu er að finna hjá ríkislögreglustjóra.
 
Efni tillagna ríkislögreglustjóra til dómsmálaráðherra um uppbyggingu varnargarðanna, þ.m.t. mat á nauðsyn aðgerða og kostnaðaráætlanir þeirra, var unnið af fyrrnefndu sérfræðingateymi. Ríkislögreglustjóri bar þessar tillögur aldrei undir óháðan aðila. Þá óskaði embættið ekki eftir sundurliðun kostnaðaráætlana eða öðru niðurbroti á fyrirhuguðum kostnaði. Að mati Ríkisendurskoðunar hefði ríkislögreglustjóri átt að leita sér óháðrar ráðgjafar svo að tryggja mætti að hagsmuna ríkissjóðs væri gætt.

Í skýrslunni er tekið undir með þeim fjölmörgu sem telja að varnargarðarnir við Svartsengi og Grindavík hafi til þessa sannað gildi sitt sem vörn gegn hraunrennsli. Að mati Ríkisendurskoðunar unnu verkfræðingar, verktakar, Vegagerðin og aðrir sem komu að hönnun varnargarðanna og verklegum framkvæmdum þrekvirki við krefjandi aðstæður.